چكيده
انقلاب مشروطه در تاريخ معاصر ايران داراي اهميتي ويژه و نقشي اساسي است. آگاهي يافتن از چند و چون اين رويداد مهم تاريخي و اجتماعي مستلزم پژوهش¬هاي گوناگوني است كه بايد در ابعاد مختلف آن انجام پذيرد. از جمله منابع مهم و دست اول براي پژوهش در اين زمينه آثار نويسندگان دوره¬ي مشروطه است كه خود از دور و نزديك شاهد اين تحولات بوده¬اند. اين پژوهش با روش كتاب¬خانه¬اي و با شيوه¬ي توصيفي ـ تحليلي به بررسي و تحليل اوضاع سياسي و اجتماعي عصر مشروطه در سه كتاب: احمد، تاريخ بيداري ايرانيان و سياحت¬نامه¬ي ابراهيم-بيگ مي¬پردازد. نويسندگان اين كتاب¬ها: زين¬العابدين مراغه¬اي، ناظم¬الاسلام كرماني و عبدالرحيم طالبوف از روشنفكران عصر مشروطيت و از منتقدان دولت قاجار هستند كه هر كدام از زواياي گوناگوني به بررسي اوضاع سياسي و علل عقب¬افتادگي جامعه¬ي ايران مي¬پردازند. ناظم¬الاسلام در تهران و در متن مشروطيت و در ارتباط با جامعه¬ي روحانيان بود. در حالي¬كه بيش¬ترين دغدغه¬ي طالبوف كه در روسيه زندگي مي¬كرد، فقر علمي كشور بود و به دليل نوشتن كتاب احمد و تبليغ شيوه¬هاي آموزش و دانش¬هاي نوين حتي از سوي بعضي تكفير هم شد. زين-العابدين كه در استانبول مي¬زيست، بيش¬تر نگران تعصبات خام و باورهاي نادرست عوام بود، اما نكات مشترك هر سه كتاب حس ميهن¬پرستيِ گاه افراطي نويسندگان و شور و شوق ايشان به پيشرفت مملكت در زمينه¬هاي گوناگون و بهبود اوضاع اقتصادي مردم است. هر سه نويسنده عامل اصلي ويراني و ورشكستگي مملكت و فقر عمومي مردم را در خودكامگي شاهان قاجار و در نتيجه بي¬عدالتي حاكم بر جامعه و نيز بي¬لياقتي و خيانت درباريان مي¬دانند كه هر كدام وابسته به سفارت¬خانه¬اي بودند. به نظر ايشان تنها راه نجات كشور حاكميت قانون و برقراري عدالت است و تنها راه رسيدن به اين اهداف نيز دادن آگاهي سياسي، علمي و فرهنگي به مردم است.
